Khi công lý bị tra tấn

Cháu Nguyễn Thị Thanh Hải con gái của tử tù Nguyễn Văn Chưởng, khi bố bị bắt còn đang nằm trong bụng mẹ, lớn lên đi đi kêu oan cho bố.

Mặc Lâm, biên tập viên RFA

Tình trạng án tử hình do bị xử oan sai đã và đang làm hình ảnh luật pháp Việt Nam méo mó. Nhiều bản án tử hình đến từ lời nhận tội của nạn nhân do bị tra tấn, sách nhiễu hành hạ chính bản thân họ và gia đình đã gây làn sóng căm phẫn trong nhiều làng quê nơi mà các đơn vị điều tra luôn lấy chỉ tiêu phát hiện tội phạm làm đầu bất kể bằng chứng khả tín của vụ án. Mặc Lâm tìm lại vụ án của từ tù Nguyễn Văn Chưởng, người sắp bị tử hình trong thời gian ngắn sắp tới với những nhân chứng liên quan.

Trong một thời gian ngắn các vụ án oan sai lần lượt được người dân đưa lên mạng xã hội gây sự chú ý cho toàn cộng đồng và các nghi vấn trong quá trình điều tra tạo cho dư luận những câu hỏi về tính trong sáng của hệ thống luật pháp Việt Nam ngày càng nhiều hơn.

Vụ án mới nhất vừa được Chủ tịch nước Trương Tấn Sang yêu cầu ngưng thi hành bản án tử hình đối với tử tù Hồ Duy Hải và điều tra lại từ đầu đã phần nào nói lên sự cẩu thả thậm chí mang tính o ép và bức cung, tra tấn phạm nhân nhằm đạt cho được chỉ tiêu mà hệ thống đưa ra cho từng tòa án.

Tử tù Nguyễn Văn Chưởng

Trong phiên tòa xét xử sơ thẩm họ không đưa ra một bằng chứng gì xác thực chứng tỏ Chưởng tham gia giết người. Các hung khí của hung thủ cũng không có. Những hung khí nó bảo là kiếm đao chém người hoàn toàn không có.
-Nguyễn Trường Chinh

Ngay sau kết quả này người ta lập tức quay sang chú ý một vụ án khác mà tử tội đang chờ tử hình trong trại giam công an thành phố Hải Phòng còn bên ngoài là cha mẹ nạn nhân hàng ngày ngồi trước tượng đài Lý Thái Tổ Hà Nội kêu oan cho con.

Người tử tù có tên Nguyễn Văn Chưởng, sinh năm 1983 thường trú tại xã Bình Dân, Kim Thành Hải Dương bị kết án tử hình trong vụ án của thiếu tá công an Nguyễn Văn Sinh bị giết chết vào 9 giờ đêm 14 tháng 7 năm 2007 tại Hải An thành phố Hải Phòng.

Trong phiên tòa sơ thẩm xử vào ngày 12 tháng 6 năm 2008 TAND thành phố Hải Phòng tuyên án tử hình Nguyễn Văn Chưởng mặc dù anh phủ nhận toàn bộ lời khai của mình và nói do bị công an tra tấn quá nặng nên buộc phải ghi lời khai theo ý của điều tra viên. Tuy nhiên tòa không ghi nhận yếu tố này và bản án được thi hành.

Trong phiên tòa này Viện kiểm sát đã không trưng ra được bất cứ hung khí gây án nào mặc dù vết thương làm cho nạn nhân tử vong là do dao chém.

Ông Nguyễn Trường Chinh, cha của tử tù Nguyễn Văn Chưởng cho biết:

“Nói chung trong phiên tòa xét xử sơ thẩm họ không đưa ra một bằng chứng gì xác thực chứng tỏ Chưởng tham gia giết người. Các hung khí của hung thủ cũng không có. Những hung khí nó bảo là kiếm đao chém người hoàn toàn không có.”

Ông Nguyễn Trường Chinh và bà Nguyễn Thị Bích, bố mẹ của tử tù Nguyễn Văn Chưởng. Courtesy photo.

Quay lại hung khí gây án, một bài báo của tờ Đời sống Pháp luật phỏng vấn Thiếu tướng công an Đỗ Hữu Ka người được xem là chủ đạo trong việc điều tra vụ án đã nói với phóng viên rằng hung khí là hai con dao được nghi can đem bán ngoài chợ và khi hỏi cung nghi can cho biết là đã dùng nó để chém nạn nhân.

Có điều rất lạ là tại sao trong lúc vụ án đã truyền bá trên hệ thống báo đài của Hải Phòng một cách rầm rộ mà nghi can lại can đảm mang hung khí sát nhân ra chợ bán để đến nỗi bị công an phát hiện và bị bắt. Câu hỏi thứ hai tại sao có hung khí rồi mà vẫn không trình ra trước hội đồng xét xử như một tang chứng gây án vậy mà tòa vẫn không đặt câu hỏi đối với bên khởi tố là Viện Kiểm sát?

Lời “khai” của Thiếu tướng Đỗ Hữu Ka

Thiếu tướng Đỗ Hữu Ka kể chuyện ông điều tra tội phạm một cách rất đơn giản. Nghi can bán dao ngoài chợ bị bắt vào và ông hỏi câu đầu tiên là dùng gì để bọc con dao ấy, nghi can trả lời là giấy bao xi măng, thế là phù hợp với tờ giấy xi măng mà công an tìm thấy tại hiện trường và ông Thiếu tướng công an này quyết định đây chính là tên giết người.

Tờ giấy xi măng ấy cũng không được trình ra trước tòa để hội đồng xét xử quyết định sự liên quan giữa tang vật gây án cùng với nhân thân thủ phạm cũng như hàng chục yếu tố khác có dính líu trực tiếp hay gián tiếp tới nhau.

Mất dấu vết tang vật hay sử dụng tang vật giả là nhân tố đầu tiên cho những vụ án có kết quả từ mớm cung, bức cung. Trong vụ án Hồ Duy Hải tang vật là tấm thớt và con dao gây án được công an mua ngoài chợ trình trước tòa để kết tội bị cáo vì tang vật tại hiện trường bị mất. Hành vi này cho thấy mức độ chuyên môn của cơ quan điều tra là có vấn đề và việc tự tiện liên kết những phát biểu của một lãnh đạo công an cao cấp có thể dẫn tới những kết luận quy chụp và hoàn toàn đi ngược lại với pháp luật.

Bẻ cong lý lịch bị cáo

Hội đồng xét xử luôn dễ bị qua mặt bởi những dòng tiểu sử ngụy tạo do điều tra viên viết trong bản cáo trạng. Anh Nguyễn Văn Chưởng là công nhân làm việc tại công ty xuất nhập khẩu Đại Quang thành phố Hải Phòng nhưng trong bản cáo trạng công an cho anh là chủ quán cà phê đèn mờ Thiên Thần và là một con nghiện ma túy nặng. Hình ảnh này lập tức tác động lên tư tưởng của hội đồng xét xử gây cho họ thành kiến ngay từ đầu đối với bị cáo mà thật ra nhân thân anh Nguyễn Văn Chưởng hoàn toàn không phải như vậy.

Trước khi bắt còn hỏi nhà có ai làm công an không, có ai làm ở chính phủ không có ai làm quan chức không, có ai đi công tác không...người ta bảo không, người ta là nông dân… thế rồi bắt đầu kiểm tra căn cước, bắt dầu sinh ra vụ án này.
-LS Hoàng Việt

Em trai anh Chưởng và cũng là một nạn nhân của vụ án cho biết sự thật này:

“Đấy là một lời vu khống, em khẳng định đấy là vu khống bởi vì anh trai của em là một người có công ăn việc làm đầy đủ. Vẫn làm việc tại công ty xuất nhập khẩu thành phố Hải Phòng. Hai anh em em cùng làm tại một công ty nếu mà nghiện thì trông nó phải khác nhưng anh trai em vẫn béo tốt bình thường, Da dẻ hồng hào chẳng có một biểu hiện gì là nghiện cả. Em biết chính xác ảnh không nghiện bởi vì hai anh em có nhiều thời gian bên cạnh nhau.”

Luật sư Hoàng Việt, người bào chữa cho Nguyễn Văn Chưởng nghi ngờ các động thái của công an trong vụ án khi chính họ hỏi han những yếu tố nằm ngoài nội dung điều tra một cách đáng ngờ:

“Trước khi bắt còn hỏi nhà có ai làm công an không, có ai làm ở chính phủ không có ai làm quan chức không, có ai đi công tác không...người ta bảo không, người ta là nông dân… thế rồi bắt đầu kiểm tra căn cước, bắt dầu sinh ra vụ án này. Cho nên tôi thấy nhiều tình tiết đáng ngờ lắm anh ạ.

Chúng tôi về tận quê của Chưởng để hỏi những người dân. Những người ăn mít thì bảo là nhớ có cái hôm ấy nhưng mà chúng tôi không nói đâu! tức là họ né bởi vì họ cũng bị công an ở Hải Phòng về đấy làm việc rồi, đe rồi một hai gọi lên từng người giữ đến tận tối nên họ ngại.”

Ngăn trở luật sư để tiện bức cung?

Không những thế công an còn cố tình cản trở sự có mặt của luật sư trong khi điều tra nghi phạm. Luật sư muốn tham gia đã phải chờ đợi gần ba tháng trời mới có được giấy phép quyền bào chữa. Ông Nguyễn Trường Chinh cha của anh Chưởng cho biết:

“Thằng Đoàn bị bắt mùng 10 thì 14 tôi có thuê một luật sư là Chu Văn Chiến đoàn luật sư Hải Dương. Bản thân tôi đưa bác Chiến xuống từ sáng 14 tháng 8 nhưng luật sư vào thì họ hẹn tới chiều. Chiều xuống nó bảo tuần sau, nó hẹn đi hẹn lại mãi đến mùng 5 tháng 11 nó mới cấp giấy quyền bào chữa cho luật sư. Mà không chỉ một văn phòng luật sư ấy và cả văn phòng luật sư Nguyễn Đức Quang cũng bị tình trạng như thế. Từ trên Hà Nội xuống sáu lần mà nó cứ khất mãi khất mãi đến mùng 5 tháng 11 nó mới cấp giấy quyền bào chữa. Tức là sau khi nó ép cung được các nhân chứng, các con tôi nó đánh cho tả tơi nó mới cấp giấy cho luật sư.”

Sự cho phép công an quyền cấp giấy phép cho luật sư đã tăng thêm sức mạnh cho hành pháp để đối phó với tư pháp trong việc lạm dụng quyền hỏi cung. Đó cũng là tiền đề cho các bất cập trong cung cách lấy lời khai dẫn tới oan sai không thể chấm dứt.

Bằng chứng ngoại phạm bị ngăn cản

Bằng chứng ngoại phạm là yếu tố quan trọng nhất chứng minh nghi can có nhúng tay vào một vụ án hay không. Đây là điều hiển nhiên trong bất cứ tòa án nào, tuy nhiên đối với vụ án Nguyễn Văn Chưởng thì công an ra sức ngăn cản nhân chứng bằng mọi cách để buộc tội. Câu hỏi đặt ra: tại sao cơ quan điều tra lại khăng khăng không tin vào lời khai của nhân chứng và lại không sử dụng nghiệp vụ chuyên môn để xác nhận ngày giờ ngoại phạm của bị cáo thay vì cưỡng bức, hù dọa thậm chí đánh đập người cung cấp bằng chứng ngoại phạm?

Tử tù Nguyễn Văn Chưởng nói chuyện với phóng viên Người đưa tin

Nạn nhân thứ nhất là anh Nguyễn Trọng Đoàn, em ruột của Nguyễn Văn Chưởng. Anh Đoàn nghe tin anh mình bị bắt và khép tội sát nhân vào tối ngày 14 tháng 7 năm 2007, trong khi đó thì Đoàn và nhiều người khác biết rõ Chưởng có mặt tại gia đình ở Bình Dân, Kim Thành, Hải Dương cách hiện trường vụ án 40 cây số. Anh Đoàn đã nhờ người làm chứng yếu tố ngoại phạm này của Chưởng và ký trong một giấy xác nhận sau đó đem tờ giấy lên công an Hải Phòng nhằm minh oan cho anh mình nhưng kết quả ngoài sự dự liệu của mọi người: anh bị bắt, bị tra tấn và kết án bao che tội phạm với hai năm tù giam. Anh Nguyễn Trọng Đoàn kể lại:

“Khi mà anh trai em bị bắt sau đó đài với báo người ta đăng thì nhà em mới biết anh trai em bị bắt vì vụ giết người ở Đình Vũ, giết thiếu tá Sinh đấy. Khi người ta đưa lên đài báo người ta nói đó là tối đêm 14 tháng 7 năm 2007. Vào đúng thời điểm ấy thì anh trai em có mặt ở quê Bình Dân, Kim Thành, Hải Dương. Nhà em có đi gặp một số người mà thời điểm ấy anh trai em vào chơi để xin giấy xác nhận của người ta, người ta cũng đồng ý cho cái xác nhận và rồi em mới cầm giấy xác nhận của mẹ em và một vài người nữa mang nộp tại công an thành phố Hải Phòng.

Khi em tới nộp thì ở chỗ trực ban cho biết có người muốn gặp rồi có người xuống dẫn em lên trên phòng điều tra và em bị bắt từ hôm đấy luôn. Lên tới trên phòng thì họ hỏi anh trai em về ngày hôm ấy như thế nào, đi đến đâu làm những việc gì, bao giờ thì mới ra Hải Phòng? Lúc nào thì về đến nhà, tất cả đều phải viết ra giấy này.

Em kể tất cả tình tiết có những gì em kể ra hết cho tới thời điểm nào thì mới ra Hải Phòng…khi họ đọc xong họ mới đập bàn đập ghế, họ quát mắng em họ bảo nhà mày tạo chứng cứ giả, thằng anh mày tận ngày hôm sau nó mới về…làm gì thì em cũng khẳng định tối ngày 14 tháng 7 thì anh trai em về quê tại Hải Dương.”

Hành hung, đe dọa cả nhân chứng

Nạn nhân thứ hai là anh Trần Văn Tuất người chứng kiến Chưởng có mặt tại nhà anh vào thời điểm án mạng xảy ra kể lại với chúng tôi:

“Công an còng tay, mỗi tờ giấy cháu ghi ra cháu nhớ sự việc thằng bạn cháu (Chưởng) về nhà cháu chơi thì bị một phát đấm vào mặt. Họ còng tay cháu vào ghế và mình cứ nói câu nào đúng sự thật thì bị ăn đấm. Ăn đấm hay ăn tát vào mặt. Cháu chỉ là dân đen từ trước tới nay chưa va chạm xã hội, chỉ là người biết sự việc để kể ra để công an điều tra biết ai là hung thủ mà thôi. Thằng bạn cháu hôm ấy về nhà vợ chồng cháu chơi, vậy mà công an lấy còng số 8 đánh cháu, lấy còng nhét vào mồm và đánh cháu.

Cháu dám khẳng định là cái buổi tối hôm ấy nó vào nhà cháu chơi có mặt vợ chồng cháu và rất nhiều người có mặt hôm ấy vì rất ấn tượng vì có nhiều chi tiết để cháu nhớ, ngày hôm ấy nhà ông anh làm giỗ ở dưới Hải Phòng.”

Ông Nguyễn Trường Chinh cha của Chưởng cho biết thêm về anh Tuất:

“Thằng Tuất vào đầu tiên công an hỏi tử tế: nhìn cái mặt thằng Đoàn mà khai cho đúng vào! thằng Tuất khai thì công an đánh luôn. Công an xích hai tay thằng Tuất vào ghế mỗi lần thằng Tuất mà nói thằng Chưởng về 21 giờ tối 14 tháng 7 thì ba công an đấm vào đầu. Tuất bị đánh bị đe dọa nếu mày không viết thằng Chưởng nó về sáng 15 tháng 7 mày viết cho đúng vào nếu không viết tao bắt cả nhà mày. Thằng Tuất buộc phải khai nhớ nhầm ngày để được thả cho về.”

Bị phủ đầu như thế và sau đó chính mình cũng bị công an tra tấn nên anh Tuất viết lại lời khai theo hướng dẫn của công an. Anh Tuất kể điều tra viên bức cung anh như thế nào:

“Hôm ấy tầm 5 giờ rưỡi 6 giờ tối họ vẫn ép cháu rằng mày phải nói là mày sai với những gì mà mày đã viết thì sẽ được về không thì tao cứ nhốt mày đấy, vì vậy bắt buộc cháu phải khai mình nhớ nhầm để mà về chứ không biết như thế nào, nó cứ ép mình khai là nhớ nhầm để mà về. Thực ra cái bản khai ấy có một anh ảnh ngồi kế bên ảnh nhìn. Cháu mới nói cái này thực sự do các anh ép em viết chứ thật ra là thằng bạn em nó có về vào buổi tối hôm ấy. Cháu nói thẳng với anh ngồi cùng ở đấy.”

Đối với Nguyễn Trọng Đoàn điều tra viên cũng làm như vậy với mục đích sửa lại lời khai ban đầu của nhân chứng, anh kể:

“Tầm chiều thì lại có một điều tra viên khác vào hỏi em, ông ấy rất là tình cảm lôi cuốn em. Khi ấy tâm trạng của em thật sự là chả nghĩ được gì cả. Ông ấy bảo thôi cháu à, cháu cứ khai là anh cháu sáng ngày 15 anh cháu mới về chứ cháu chịu khổ như thế làm gì. Chú sẽ thả cho cháu về cháu bảo với gia đình nhà cháu và các nhân chứng. Em tin vào lời nói của công an. Tưởng người ta nói thật em viết bản cung của em theo lời của điều tra viên họ đọc thế nào thì em viết như vậy. Thế nhưng ngờ đâu em viết theo như thế thì hôm sau họ lại chuyển em về tạm giữ tại công an quận Lê Chân. Em bị tạm giữ ở đấy 7 ngày thì họ chuyển em vào trong Trần Phú.”

Yếu tố quan trọng bị bỏ qua

Có lẽ quan trọng nhất là trong lời khai của bà Nguyễn Thị Bích, mẹ anh Chưởng về chi tiết bữa cơm của gia đình cậu anh Chưởng vào sáng hôm sau 15 tháng 7 đáng lẽ phải được công an khai thác nhưng lại bị bỏ qua. Trong đám tiệc mừng vào sáng Chúa Nhật hôm đó có mặt anh Chưởng và tối hôm ấy anh mới về lại Hải Phòng. Bà Bích nói:

“Hai thằng nó chơi ở nhà Tuất còn bổ dưa cho nó ăn. Ăn xong nó lại ra bãi thiếu niên tập hè ở trước cửa nhà Tuất nó chơi. Trên đường về nó gặp cô Mến là bạn Đoàn thì Mến mời nó vào nhà Mến chơi, hôm đó nhà Mến cũng đông người lắm. Sau đó trời mưa nó phải nán lại đến 11 giờ đêm mới về.

Sáng hôm sau đi ăn cơm nhà cậu nó có đứa con thi cấp III nó đỗ điểm cao cậu nó làm mấy mâm cơm mời tất cả mọi người đến ăn ở đó vào sáng hôm Chủ Nhật 15 tháng 7 năm 2007. Tối hôm đó nó mới ra Hải Phòng.”

Không chỉ trong phòng kín của cơ quan điều tra cấm không cho bị cáo nói lời thật mà giữa tòa án cũng cùng một cung cách ấy đối với luật sư bào chữa. Luật sư Hoàng Việt kể lại phiên tòa phúc thẩm:

“Tòa không cho nói kể cả hôm đó có anh Tuất là người mà đã viết đơn khiếu nại đã tiếp Chưởng, đã bổ dưa cho Chưởng ăn hôm ấy anh cũng có mặt tại tòa phúc thẩm nhưng tòa không cho hỏi, tòa nói đã đầy đủ trong hồ sơ rồi nên không cho nói. Diễn biến tại phiên tòa còn không cho luật sư nói! Hôm ấy tòa diễn ra đến tận 7 giờ rưỡi tối vẫn bật điện lên để xử.

Nói chung nhiều tình tiết nó cũng rất là bất cập. Chúng tôi là những người được pháp luật cho phép bảo vệ quyền lợi cho bị can bị cáo nhưng vẫn không được nói tiếng nói của mình. Tòa cứ kêu là không cần nói dài. Không! chúng tôi phải trình bày quan điểm của chúng tôi tới khi đủ mới thôi chứ sao không cần? Cứ bảo đã thể hiện trong hồ sơ. Không! hồ sơ chúng tôi còn đang nghi vấn đề nghị làm rõ, tại sao lại căn cứ vào hồ sơ? Căn cứ vào hồ sơ thì mở phiên tòa công khai để làm gì? Tóm lại nó có những tình tiết như thế.”

Bỏ qua các yếu tố ngoại phạm dẫn đến bản án tử hình Nguyễn Văn Chưởng đã khiến dư luận đòi hỏi phải mở lại vụ án. Bên cạnh đó không thể không chú ý tới hành vi tra tấn của công an dẫn tới những tờ giấy nhận tội của Chưởng, Tuất, Đoàn và các nghi can khác trong vụ án.

Tra tấn để tìm sự thật?

Sáng 28 tháng 11 năm 2014, Quốc hội Việt Nam đã biểu quyết thông qua Nghị quyết phê chuẩn Công ước của Liên hợp quốc về chống tra tấn và các hình thức đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục con người. Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tra tấn Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua ngày 10-12-1984, có hiệu lực thi hành vào ngày 26-6-1987. Trước đó, Việt Nam đã ký nhưng chưa phê chuẩn Công ước.

Trong bất cứ một thể chế dân chủ nào tra tấn là một hành vi bị pháp luật cấm đoán nghiêm nhặt. Tra tấn xâm phạm nhân quyền vì gây đau đớn cho người khác nhưng đồng thời nó cũng vi phạm thô bạo pháp luật trong việc định và kết tội một người vô tội.

Trong vụ án của từ tù Nguyễn Văn Chưởng vấn đề tra tấn đã được các bị cáo công khai tố cáo trước mọi người và những lời tố cáo ấy là bằng chứng cho thấy công an bức cung nhằm thỏa mãn một chỉ tiêu nào đó hơn là cố tìm công lý cho nạn nhân bị hại.

Đối với hai bị cáo Nguyễn Văn Chưởng và Đỗ Văn Hoàng thì sự tra tấn đã dẫn tới việc cả hai viết giấy thú nhận những gì mà trước tòa Phúc thẩm họ đều phản cung và nói rằng bị tra tấn mà nhận tội. Ông Nguyễn Trường Chinh, cha của Nguyễn Văn Chưởng kể lại phiên tòa:

“Thằng Hoàng cũng trong vụ án của thằng Chưởng nó cũng tố cáo trước tòa làm cả hội trường hôm ấy ồ lên sao mà ác sao mà dã man đến thế. Thằng Hoàng tố cáo thế này: cũng tra tấn kiểu thằng Chưởng. Nó bảo hai công an dùng bút bi kẹp vào giữa các ngón tay của hai bàn tay của nó, hai công an bóp thật mạnh cùng lúc dái của nó cũng bị bóp không chịu được thì nhận bừa.

Còn thằng Chưởng nó khai trước tòa Phúc thẩm là cũng bị tra tấn kiểu của Hoàng và bị còng số 8 treo ngược lên sau lưng, treo ngược lên cái mũi của ngón chân cái cách sàn nhà không quệt được xuống đất. Treo thế mấy tiếng đồng hồ và toàn đánh vào bộ phận sinh dục của nó. Nó đái ra sàn, hộc máu ra và kêu la thì công an nó lấy chất bẩn của phạm nhân trước nó nhét vào mồm Chưởng. Các anh nghĩ con tôi cũng là một con người sao nó tàn bạo tàn khốc nó tra tấn con tôi dã man mức độ đấy?”

Đối với nhân chứng công an cũng dùng biện pháp tra tấn và anh Trần Văn Tuất một nhân chứng trở thành nạn nhân cho biết:

“Họ còng tay cháu vào ghế và mình cứ nói câu nào đúng sự thật thì bị ăn đấm. Ăn đấm hay ăn tát vào mặt. Tất cả những gì diễn ra cháu khai hết tất cả những gì cháu đã biết cháu khẳng định nếu cháu nói sai sẽ chịu hoàn toàn trách nhiệm trước pháp luật nhưng tòa không có một ý kiến gì. Những điều công an đánh đập cháu, còng số 8 cháu, còng cháu vào ghế…”

Khi sự thật được lên tiếng

Nguyễn Trọng Đoàn cũng là nạn nhân của tra tấn trong khi anh không phải là người gây án hay bị tình nghi gây án. Công an tra tấn anh chỉ với mục đích ngăn không cho Đoàn chứng minh sự vô tội của anh trai mình với các bằng chứng ngoại phạm thuyết phục, anh kể việc tra tấn và áp lực ngày đêm như sau:

“Bắt đầu họ thấy dọa nạt không được họ quay sang đánh đập. Lấy tay đấm vào đầu, tát vào mặt em, quặt tay em ra đàng sau. Lúc họ đánh thì họ đóng hết cửa phòng lại để ở ngoài người ta không biết. Họ lấy cả bút bi kẹp vào tay của em xong rồi họ bóp!

Không thể hình dung công an lại đánh người dã man như thế. Họ chỉ vào vết máu trên cửa họ nói máu của anh mày. Anh mày nó to béo như thế mà nó còn không chịu được thì mày có chịu được không? Họ đánh em nhiều lắm, ức quá em lấy đầu đập vào cái bàn gần như bị ngất đi lúc ấy họ mới thôi họ không đánh nữa.”

Theo lời kể của Đoàn anh bị giam chung với thành phần bất hảo, nghiện ngập và bị đánh đập hàng ngày một cách tùy tiện và vô lý. Anh bị áp lực nặng đến nỗi phải viết lại lời khai bất lợi cho anh ruột của mình để được ra khỏi nhà giam nơi anh cho là địa ngục trần gian của Hải Phòng.

Các nhân chứng khác như Lục Thị Nhiễu, Vũ Thị Mến, Bùi Văn Trung, Phạm Văn Khương tuy không bị tra tấn nhưng trước những hù dọa của công an và hành vi giữ họ trong suốt nhiều tiếng đồng hồ đã làm tất cả sợ hãi và thay đổi khẩu cung gây bất lợi cho bị cáo.

Nói với chúng tôi bà Nguyễn Thị Bích mẹ của Nguyễn Văn Chưởng kể lại phiên tòa phúc thẩm về nhân chứng:

“Họ chỉ cho mỗi mình Tuất thôi tại vì các nhân chứng kia họ bị đánh bị đập nên họ nói là có về nhưng không nhớ ngày. Có Trường và Chưởng đến nhà chơi nhưng mà không nhớ ngày. Công an đã lấy thằng Đoàn để đe dọa rồi nó bắt và đánh như thế rồi để dọa những người nhân chứng này cho họ sợ chỉ có mỗi thằng Tuất nó đứng ra nó nói trước tòa chính xác là Chưởng về hôm ấy. Đi đến đâu thì nó cũng nói tối hôm ấy Chưởng và Trường có ở nhà nó.

Những người nhân chứng kia kể cả Trường nữa thì tòa không cho ra để đối chất hỏi han gì cả. Bùi Văn Trung, Vũ Văn Cương và Vũ Văn Khương nữa họ không cho gọi ra. Các luật sư đề nghị nhưng họ không cho ra. Họ bảo hồ sơ đầy đủ rồi họ không cần các nhân chứng đó.

Tra tấn để bảo vệ thủ trưởng?

Trong vụ án từ tù Nguyễn Văn Chưởng không thể bỏ qua yếu tố của Thiếu tướng công an Đỗ Hữu Ka khi trả lời báo chí về vụ án. Ông Ka đã khẳng định là chính ông góp phần tìm ra thủ phạm trong thời gian khi ấy là Phó Giám đốc, Thủ trưởng cơ quan CSĐT Công an TP.Hải Phòng và rất tự hào về hành động này.

Niềm tự hào của Thiếu tướng công an Đỗ Hữu Ka sẽ gây áp lực lên cơ quan điều tra công an Hải Phòng là điều không thể tránh khỏi. Nhân viên điều tra sẽ bị khiển trách khi kết quả khác với lời lẽ của thủ trưởng Đỗ Hữu Ka và có lẽ đây là lý do khiến việc tra tấn nghi can để buộc anh ta không thể nói khác lời của một thủ trưởng công an rất nổi tiếng trong vụ Tiên Lãng xảy ra sau đó.

Hành động cản trở công lý của người thực thi luật pháp đã lập đi lập lại trong rất nhiều vụ án và người dân vẫn không hiểu ai là người sẽ bênh vực, minh oan cho họ khi chính bản thân họ trở thành một Nguyễn Văn Chưởng hay Hồ Duy Hải thứ hai.

‘Luật pháp VN bảo vệ chế độ hơn là bảo vệ người dân’

Luật sư Võ An Đôn

Trà Mi-VOA
Một luật sư không hề nao núng trước đe dọa bị tước thẻ hành nghề sau khi đưa ra ánh sáng thêm một nạn nhân bị công an đánh chết, mà ngược lại, kiên quyết làm mọi cách có thể để tiếp tục bênh vực công lý cho những người nghèo chịu áp bức, bất công trong xã hội.

Tuy tuổi đời lẫn tuổi nghề không cao và cũng không mưu sinh chính bằng nghề luật sư, nhưng chủ nhân văn phòng Luật sư Võ An Đôn từ một vùng quê hẻo lánh không có internet của tỉnh Phú Yên đã nổi danh trên khắp các mặt báo cả trong lẫn ngoài nước và trên các trang mạng xã hội.

Luật sư Đôn được công chúng biết đến sau khi phanh phui vụ 5 sĩ quan công an thành phố Tuy Hòa (Phú Yên) đánh chết một cư dân địa phương tên Ngô Thanh Kiều cách đây hơn 2 năm rưỡi. Không những bảo vệ miễn phí giúp gia đình ông Kiều đi tìm công lý tới cùng, luật sư Đôn cũng đã từng hỗ trợ pháp lý không công cho gần 200 người nghèo cô thế trong xã hội kể từ khi cầm trong tay chứng chỉ hành nghề luật sư mà anh đã nhiều năm theo đuổi vì lý tưởng phục vụ người nghèo.

Ở Việt Nam, luật sư chân chính sống trong nghèo khổ, cô đơn, trù dập. Luật sư mánh mung, chạy án thì giàu sang sung sướng. Những người yêu công lý biết rõ điều đó nhưng sẵn sàng chấp nhận, không sao hết.
LS Võ An Đôn

Tấm thẻ nghề ấy giờ đây đang có nguy cơ bị thu hồi sau đề nghị hồi cuối tháng rồi của công an, tòa án kết hợp với Viện Kiểm sát Tuy Hòa với cáo buộc anh ‘vi phạm đạo đức nghề nghiệp’, ‘xúc phạm’ ‘lãnh đạo’ trong quá trình tham gia vụ án Ngô Thanh Kiều.

Kiến nghị này ngay lập tức đã gây bức xúc công luận giữa lúc gia tăng nạn công an bạo hành tại Việt Nam dù Hà Nội vừa ký kết Công ước Liên hiệp quốc chống tra tấn. Nhiều người cho rằng đây là một đòn thù nhắm vào vị luật sư không khuất phục trước sức mạnh quyền - tiền. Nhiều người lên tiếng bảo vệ luật sư Đôn, trong đó có giới chuyên môn, báo chí, và hàng trăm người đã ký thư ủng hộ anh gửi cho giới hữu trách.

Tạp chí Thanh Niên hôm nay mời các bạn cùng tái ngộ với luật sư Võ An Đôn để nghe những trải lòng của người luật sư trẻ tận tâm cống hiến cho xã hội và những dự định sắp tới của anh

Luật sư Võ An Đôn: Từ khi có công văn từ công an-tòa án-Viện kiểm sát đề nghị tước thẻ hành nghề của tôi, Sở Tư pháp và Đoàn Luật sư Phú Yên chưa mời tôi làm việc. Đoàn Luật sư Phú Yên đang yêu cầu 3 cơ quan liên ngành đó trả lời, cung cấp chứng cứ để làm rõ vụ việc. Nhưng tới nay họ chưa cung cấp được chứng cứ nào hết. Về phía xã hội, dư luận xôn xao. Người hiểu biết thì nói đây là sự quy chụp. Người không theo dõi thời sự, không biết thì nghi ngờ tôi có vi phạm nghề nghiệp mới bị đề nghị thu hồi thẻ hành nghề.

Trà Mi: Công việc của luật sư có bị ảnh hưởng, chi phối gì không?

Luật sư Võ An Đôn: Có nhiều người e ngại, sợ tới với tôi sẽ bị liên lụy phức tạp và sợ mất hợp đồng nếu tôi bị tịch thu thẻ nghề. Trước đó, tôi thường nhận bào chữa, tư vấn miễn phí cho khách hàng. Sau công văn đó, rất ít người tới với tôi.

Trà Mi: Tinh thần của luật sư thế nào?

Luật sư Võ An Đôn: Bản thân tôi cảm thấy bình thường vì tôi làm đúng lương tâm và pháp luật.

Trà Mi: Bảo vệ không công cho người bị hại để rồi bản thân cũng trở thành một nạn nhân của sự ‘cậy thế ỷ quyền’, luật sư có suy nghĩ thế nào về việc làm của mình, về những gì mình cho ra và nhận lại?

Luật sư Võ An Đôn: Từ khi hành nghề tới nay, tôi đã bảo vệ miễn phí cho gần 200 vụ, nhưng vụ này vì đụng tới các cơ quan nhà nước nên gây phiền phức, khó khăn cho tôi. Tôi không hề buồn phiền hay nản chí. Khi nhận vụ này, tôi đã lường trước các khó khăn nhưng tôi đã chấp nhận vì tôi bảo vệ công lý xã hội, cứu được nhiều người khỏi bị công an đánh chết nữa thì tôi cảm thấy hạnh phúc rồi. Làm việc ý nghĩa cho đời tôi không suy tư gì hết. Công sức mình bỏ ra được dư luận, nhân dân ủng hộ nhưng lại bị gây khó khăn từ phía nhà nước. Đó là chuyện thường, vì một bên là dân thấp cổ bé miệng, một bên là đại diện cơ quan nhà nước thì chuyện trù dập là đương nhiên. Người ta nói đấu tranh công lý ở Việt Nam như mò kim đáy bể. Tôi biết và tôi chấp nhận. Việc mình làm giúp được cho đời là điều quan trọng. Từ đó mình được tiếng tốt là mình hãnh diện rồi, không cần gì phải vật chất. Nhận vụ này tôi biết sẽ gặp khó khăn, có thể mất việc, mất mạng, hay đi tù, nhưng tôi bất chấp. Nếu suy nghĩ thiệt hơn cho mình, tôi đã không bao giờ nhận vụ này.

Trà Mi: Nếu đề nghị này được chấp thuận, vĩnh viễn luật sư không còn hành nghề được nữa, ông chuẩn bị chặng đường kế tiếp cho mình ra sao?

Theo tôi, để thành công trong công việc và cuộc sống, mình nên theo đuổi những giá trị đạo đức, giá trị tinh thần. Làm luật sư thì phải chọn công lý. Mình làm việc gì giúp cho đời mới có ý nghĩa chứ còn chỉ vì bản thân mình thì cuộc sống vô vị lắm.
LS Võ An Đôn

Luật sư Võ An Đôn: Nếu không làm luật sư nữa, tôi vẫn có thể giúp bà con cách khác như tư vấn cho họ. Không còn thẻ luật sư nữa không có nghĩa là tôi không còn giúp được cho những người khác.

Trà Mi: Anh từng tuyên bố ‘Tôi không sợ vì mình làm đúng’, nhưng ‘làm đúng thì không được bảo vệ mà làm sai lại được bảo kê’, làm thế nào dành được công lý?

Luật sư Võ An Đôn: Ở Việt Nam, công lý thuộc về kẻ mạnh, có quyền, có tiền. Giữa một bên là dân thấp cổ bé miệng và một bên là 3 cơ quan lớn của nhà nước thì chuyện mình bị thiệt thòi, lép vế là bình thường.

Trà Mi: Với từ ‘lép vế’ luật sư vừa dùng, phải chăng ông không hy vọng gì nhiều rằng mình sẽ chiến thắng?

Luật sư Võ An Đôn: Dù lép vế nhưng đằng sau tôi còn có Liên đoàn Luật sư bảo vệ quyền lợi của tôi và uy tín của ngành luật sư cả nước. Ngoài ra, việc tôi làm đúng dư luận ủng hộ thì tôi tin chắc 100% tôi sẽ chiến thắng. Đề nghị của họ sẽ vấp phải sự phản đối quýêt liệt từ quần chúng.

Trà Mi: Trong xã hội ngày nay, những Luật sư chân chính, cương trực, không khuất phục trước thế lực quyền-tiền ‘mạnh được yếu thua’ thì gặp nhiều hậu quả hơn là kết quả. Anh nghĩ sao về nhận định này?

Luật sư Võ An Đôn: Đúng. Ở Việt Nam, luật sư chân chính sống trong nghèo khổ, cô đơn, trù dập. Luật sư mánh mung, chạy án thì giàu sang sung sướng. Những người yêu công lý biết rõ điều đó nhưng sẵn sàng chấp nhận, không sao hết.

Trà Mi: Nghề luật sư có những cái khó như phải lý luận sắc bén, am hiểu luật pháp, bản lĩnh nghề nghiệp. Theo ông, cái khó nhất của nghề luật sư trong nước là gì?

Luật sư Võ An Đôn : Khó nhất đối với luật sư trong nước là ra tòa nói chẳng ai nghe. Hội đồng xét xử có sẵn bản án rồi, nói đúng họ cũng không nghe, có luật sư cũng như không. Rất khó chị à.

Trà Mi: Một người hành nghề luật sư mà biết công việc của mình cũng không hứa hẹn hay mang lại hiệu quả, điều đó có làm ông nản lòng?

Luật sư Võ An Đôn: Nhiều khi muốn nghỉ, nản lắm, nhưng tiếc mình học từ nhỏ tới lớn tốn bao nhiêu công sức, tiền bạc, phấn đấu mà học xong không giúp được cho đời thì quá uổng. Cho nên nản thì nản nhưng phải làm để thứ nhất là giúp bà con và thứ hai là có thu nhập.

Trà Mi: Làm thế nào để tiếng nói của người luật sư có sức mạnh hiệu quả hơn trong việc bảo vệ người nghèo, công lý, và lẽ phải?

Luật sư Võ An Đôn: Ra tòa nói họ không nghe thì mình có thể giúp đương sự làm đơn kháng cáo, khiếu nại, kêu oan lên các cấp trên có thể cũng tác dụng phần nào.

Trà Mi: Có lối thoát nào cho nghề luật sư ở Việt Nam, được hành nghề bảo vệ công lý thành công? Có cách nào giúp người luật sư tự tin trước tòa rằng họ ra đây nói lý lẽ để chiến thắng?

Luật sư Võ An Đôn: Với thể thức cơ chế hiện nay thì luật sư không cách nào được như vậy chị à, trừ khi có sự thay đổi áp dụng tam quyền phân lập. Trong luật Việt Nam, không có từ nào là công lý hết. Ở các nước, khi ra tòa người ta nhân danh công lý. Còn ở Việt Nam, Hội đồng xét xử thì nhân danh nhà nước. Đó là cả một thể chế, khác nhau chỗ đó chị à.

Trà Mi: Nếu chức năng bảo vệ công lý của luật Việt Nam ít, thì nó thể hiện chức năng nào khác nhiều hơn- rõ hơn, theo nhận xét của luật sư?

Luật sư Võ An Đôn: Theo cảm nhận của tôi, trên thực tế luật pháp Việt Nam bảo vệ giai cấp cầm quyền, bảo vệ chế độ hơn là bảo vệ người dân.

Trà Mi: Trước tình thế bị đe dọa tước thẻ hành nghề, anh chọn giải pháp nào: sẵn sàng chấp nhận thương đau hay sẵn sàng có các phương thức khác để bảo vệ lẽ phải, bảo vệ mình?

Luật sư Võ An Đôn: Nếu người ta đã quyết định, tôi khiếu nại lên Liên đoàn Luật sư mà không được thì tôi phải chấp nhận thôi. Mình phải chọn phương thức trong tầm và khả năng của mình mà thôi.

Trà Mi: Luật sư không tự bảo vệ được mình thì làm sao bảo vệ được cho người khác, có ai đặt câu hỏi này cho ông, luật sư sẽ trả lời thế nào?

Luật sư Võ An Đôn: Đúng đây là một điều nhức nhối của bản thân tôi.

Trà Mi: Theo luật pháp Việt Nam, người luật sư được bảo vệ thế nào trong trường hợp bị trả đũa?

Luật sư Võ An Đôn: Trong trường hợp này, Đoàn luật sư và Liên đoàn luật sư không bảo vệ, không can thiệp được thì phải chấp nhận thôi, không còn đường nào khác. Nếu điều đó xảy ra, tôi bị tước thẻ hành nghề thì Liên đoàn luật sư Việt Nam và Đoàn luật sư Phú Yên sẽ mất uy tín trầm trọng với người dân.

Trà Mi: Theo những ngành tốn nhiều công sức, tiền bạc mà ra nghề không kiếm được nhiều tiền để nuôi sống bản thân. Những bạn trẻ sắp ra trường có ưu tư này, luật sư sẽ nói gì?

Luật sư Võ An Đôn:  Tùy mục đích mỗi người. Có người thích vì công lý, có người chạy theo vật chất. Theo tôi, để thành công trong công việc và cuộc sống, mình nên theo đuổi những giá trị đạo đức, giá trị tinh thần. Làm luật sư thì phải chọn công lý. Mình làm việc gì giúp cho đời mới có ý nghĩa chứ còn chỉ vì bản thân mình thì cuộc sống vô vị lắm.

Trà Mi: Làm cách nào có thể khuyến khích lý tưởng này ngày càng đâm chồi trong xã hội ngày nay?

Luật sư Võ An Đôn: Cái này tùy mỗi cá nhân thôi chứ xã hội bây giờ thì lại tiêu diệt những con người chân chính. Luật sư chân chính ở Việt Nam gặp rất nhiều trở ngại, không thể vươn lên được. Với cơ chế hiện nay, không thể nào khuyến khích được chị à.

Trà Mi: Ông có nghĩ giáo dục và truyền thông có thể góp phần giúp khơi dậy trách nhiệm, lý tưởng đó?

Luật sư Võ An Đôn: Dù có giáo dục, truyền thông tới đâu nhưng khi họ ra đời va chạm thực tế xã hội thì lại gặp khó, vậy nói một chuyện mà thực tế lại là một chuyện khác thì làm thế nào. Chẳng hạn, luật sư không ăn nhậu với tòa án, không chung chi chạy án thì bị gây khó khăn đủ thứ chuyện từ khâu tiếp cận hồ sơ tới khi ra tòa. Cái chân chính xuất phát từ môi trường gia đình và ý thức mỗi người thôi. Các bạn trẻ đừng nên chạy theo vật chất tầm thường. Hãy làm việc vì xã hội. Đừng vì lợi ích cá nhân mà không đóng góp cho xã hội, như vậy rất uổng cho bản thân và cho xã hội.

Trà Mi: Xin cảm ơn luật sư Đôn rất nhiều vì thời gian dành cho cuộc trò chuyện này.

Nhà sàn Tây Nguyên

 Nhà sàn ở buôn Cô Thôn, Buôn Ma Thuột.

Nhóm phóng viên tường trình từ VN

Với những đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên, nhà sàn mái nhọn, có cầu thang bằng thân cây đục cấp và những linh vật treo chắn gió độc vốn dĩ là linh hồn, là nơi con người có thể vừa trú ngụ, vừa giao lưu cộng đồng lại vừa có thể hiệp thông với ông bà, tổ tiên trong những ngày lễ hội. Hiện trạng nhà sàn Tây Nguyên đang ngày càng mất dấu và rơi vào thị trường nhà cổ đang là mối bận tâm lớn đối với những người có lương tri trong cộng đồng dân tộc thiểu số nơi đây.

Nhà sàn đang thưa dần

Buôn Cô Thôn là buôn đầu nguồn, nhà sàn vẫn còn vài chục mái, nhà sàn ở các buôn người Ê Đê. Nơi nào có người Ê Đê là nơi đó có nhà sàn, trước đây nhà sàn làm bằng gỗ tốt, còn bây giờ người ta làm tranh tre mái lá hoặc gỗ dỏm.
-Một vị trưởng lão

Một vị trưởng lão ở Buôn Ma Thuột, Đắc Lắc, buồn rầu chia sẻ:“Buôn Cô Thôn là buôn đầu nguồn, nhà sàn vẫn còn vài chục mái, nhà sàn ở các buôn người Ê Đê. Nơi nào có người Ê Đê là nơi đó có nhà sàn, trước đây nhà sàn làm bằng gỗ tốt, còn bây giờ người ta làm tranh tre mái lá hoặc gỗ dỏm, tạm bợ vậy thôi, các buôn làng còn rất nhỏ…”.

Theo vị trưởng lão tên Bội này, nhà sàn Tây Nguyên có nguy cơ mất dấu hoàn toàn bởi sự xâm thực của qui hoạch đất đai cũng như phong trào buôn nhà cổ. Nếu như qui hoạch đất đai đã khiến cho những khu vườn rộng của người đồng bào thiểu số trong thành phố trở thành món tiền hời sau khi chia lô hoặc nhận tiền đền bù để mua một mảnh đất khác xây nhà theo kiểu hiện đại với diện tích ít ỏi thì phong trào chơi nhà sàn cũng làm cho loại nhà này bị mất đi rất nhiều.

Giải thích thêm về vấn đề qui hoạch đền bù, ông Bội cho rằng muốn có một ngôi nhà sàn theo đúng nghĩa, trước nhất phải có một khu vườn tương đối rộng, chí ít cũng trên 500 mét vuông, bởi kiến trúc nhà sàn đòi hỏi phải có khung cảnh rộng thoáng trong một cấu trúc hài hoà từ bờ rào, khuôn viên vườn cây đến mái nhà, cầu thang. Tất cả những yếu tố trên tạo thành một khối kiến trúc rất riêng chỉ có ở nhà sàn Tây Nguyên.

Nhà thờ Gỗ - Tòa Tổng Giám Mục Tây Nguyên. RFA PHOTO.

Nhưng rất tiếc, hiện tại, do điều kiện đất đai không còn thoải mái, hơn nữa do ảnh hưởng quá nhiều nhịp sống của người đồng bằng, dường như văn hoá gốc của người đông bào thiểu số bị mai một rất nhiều. Chính vì sự mai một về văn hoá, giới trẻ đồng bào thiểu số Tây Nguyên hầu như quên hết mọi lễ nghi, sinh hoạt văn hoá cũng như nét kiến trúc của cha ông để lại, họ mãi mê chạy theo những hào nhoáng bề ngoài, đua xe, uống rượu, tìm cảm giác lạ và xây nhà hộp, bán đất vườn để có tiền xây nhà hộp, xây nhà đổ gác, đổ lầu… Và đương nhiên, có cả yếu tố giá thành bởi xây dựng một căn nhà hiện đại tốn kém rất ít, làm một ngôi nhà sàn cổ truyền sẽ tốn kém tiền tỉ.

Sở dĩ nhà sàn Tây Nguyên trở nên khan hiếm bởi rừng đã bị quản lý, người dân thiểu số phải bỏ tiền ra mua gỗ về làm nhà thay vì trước đây họ chỉ vào rừng khai thác về làm. Đây là vấn đề hết sức bất cập bởi lâm tặc vẫn hoành hành như chốn không người để bán gỗ về miền xuôi trong khi đồng bào thiểu số muốn làm một căn nhà truyền thống phải tìm mua gỗ dưới miền xuôi về làm nhà với số tiền quá lớn so với khả năng của họ.

Bên cạnh đó, trào lưu chơi nhà cổ đã nhúng chân quá sâu vào những buôn làng, nhà sàn trở thành món hời trong các bộ sưu tập nhà cổ, đặc biệt là những ngôi nhà sàn có tuổi và có lượng gỗ quí bên trong. Có nhiều trường hợp người ta mua một ngôi nhà sàn với giá vài trăm triệu nhưng khi tháo đi, người ta chỉ lấy đúng hai cây cột, mọi thứ khác nhà buôn gởi lại từ tháng này qua năm nọ. Chủ nhà tìm hiểu mới biết hai cây cột bằng gỗ huỳnh đàn có giá tiền hàng chục tỉ đồng mới là mục tiêu nhà buôn nhắm tới và khi lấy được hai cây cột gỗ này, xem như không cần gì thêm nữa!

Ngôi làng cổ lẻ loi

Buôn Cô Thôn thuộc thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắc Lắc, một ngôi làng cổ với những mái nhà sàn nằm lẻ loi giữa thành phố đang ngày càng nhiều nhà hộp, nhà lầu và các phương tiện hiện đại. Bà Hoa, cư dân thành phố Buôn Ma Thuột, người từng bán một ngôi nhà sàn để xây dựng nhà hiện đại, chia sẻ: “Nhà sàn bây giờ hiếm rồi, chỉ có mấy cán bộ, quan chức mới chơi nổi, dân mình thì bán nhà sàn để mua đất xây nhà hộp thôi. Bây giờ gỗ rừng cũng không có để mà làm, muốn làm nhà sàn phải về đồng bằng mua gỗ…”.

Nhà sàn hậu hiện đại. RFA PHOTO.

Theo bà Hoa, nhà sàn của người Ê Đê đang mất dần theo thời gian, sự mất đi không phải là mất hẳn dấu vết nhưng nó sẽ bị mất đi linh hồn của nó. Nghĩa là hiện tại, các đại gia người Kinh đã mua rất nhiều nhà sàn của người Ê Đê để phục vụ thú sưu tập nhà cổ của họ. Đương nhiên là khi nhà sàn rơi vào tình trạng đánh mất hồn vía bởi mọi thiết kế nội thất theo kiểu mới để phục vụ du lịch hoặc phục vụ nghỉ ngơi cuối tuần. Chính sự đánh mất hồn vía của nhà sàn Tây Nguyên vì động cơ đồng tiền sẽ dẫn đến rất nhiều sự mất mát sau này.

Bà Hoa nói thêm về kiến trúc của một căn nhà sàn Ê Đê, thường thì nhà sàn có hình con thuyền dài, cửa chính mở phía trái nhà, cửa sổ mở ra phía hông. Bên trong nhà có trần gỗ hình vòm giống mui thuyền. Có nhiều buôn Ê Đê trù phú với hàng trăm ngôi nhà dài trông như một hạm đội thuyền đang rẽ sóng giữa mênh mông biển đảo, đây là nét đặc trưng có hầu hết ở các tộc người nói tiếng Mã Lai.

Nhà người Ê Đê thuộc loại hình nhà dài sàn thấp, thường dài từ 15 đến hơn 100 mét tùy theo gia đình nhiều người hay ít người. Nhà sàn Ê Đê có những đặc trưng riêng không giống nhà của các cư dân khác ở Tây Nguyên. Là nhà của gia đình lớn theo chế độ mẫu hệ. Bộ khung kết cấu đơn giản. Cái được coi là đặt trưng của nhà Ê Đê là chiếc cầu thang, cột sàn và cách bố trí trên mặt bằng sinh hoạt.

Đặc biệt là ở hai phần đầu hồi, nửa đằng cửa chính gọi là Gah là nơi tiếp khách, sinh hoạt chung của cả nhà dài, bếp chủ, ghế khách, ghế chủ, ghế dài, gọi là Kpan dài khoản 20 mét và chiêng ché,... nửa còn lại gọi là Ôk là bếp đặt chỗ nấu ăn chung và là chỗ ở của các đôi vợ chồng, chia đôi theo chiều dọc, phần về bên trái được coi là "trên" chia thành nhiều gian nhỏ. Phần về bên phải là hành lang để đi lại, về phía cuối là nơi đặt bếp.

Mỗi đầu nhà có một sân sàn. Sân sàn ở phía cửa chính được gọi là sân khách. Muốn vào nhà phải qua sân sàn. Nhà càng khá giả thì sân khách càng rộng, khang trang.

Và hiện tại, vấn đề có một sân rộng cho nhà sàn hoặc có một khoản đất rộng để làm nhà sàn đang trở thành câu hỏi nhức nhối cho những ai còn quan tâm đến văn hoá truyền thống của đồng bào Ê Đê!

Nhóm phóng viên tường trình từ Việt Nam.

Uber và quyền tự do kinh doanh

 Hình ảnh minh họa.

Chân Như, phóng viên RFA

Tại Sài Gòn và Hà Nội hiện nay đang xuất hiện loại hình dịch vụ taxi mới, dựa trên ứng dụng điện thoại di động có tên là Uber. Tuy nhiên, dịch vụ này đang bị các nhà chức trách Việt Nam bắt ngừng hoạt động bởi chưa có quy định nào điều chỉnh. Trên phương tiện truyền thông và mạng xã hội, đã có nhiều luồng dư luận trái chiều xung quanh vấn đề này. Diễn đàn bạn trẻ kỳ này sẽ cùng theo dõi ý kiến của các bạn trẻ về vấn đề này để biết thêm về quan điểm của người dân trong nước.

Pháp luật không cấm?

Chân Như: Theo các bạn, xét trên khía cạnh quyền tự do kinh doanh, những người lái xe có quyền tham gia mạng lưới dịch vụ Uber và hoạt động tại Việt Nam hay không? Tại sao?

Bảo Trực: Theo em nghĩ là có thôi. Khi Uber đến Việt Nam thì đã nghiên cứu luật pháp rõ rang. Trên danh nghĩa, dịch vụ Uber là dịch vụ đi nhờ xe nhưng khi đến Việt Nam thì đối tác của Uber là những công ty vận tải thực hiện nhiệm vụ vận tải hành khách. Uber chỉ là đơn vị trung gian nên em nghĩ loại hình dịch vụ kinh doanh Uber tại Việt Nam là hợp pháp.

Eric Nguyễn: Bản thân mình là một người chưa bao giờ sử dụng dịch vụ này. Trong khoảng thời gian gần đây khi dịch vụ này nổi lên thì người ta tranh cãi về tính pháp lý của dịch vụ. Mình nghĩ bản thân quyền tự do kinh doanh, tức là người ta có quyền làm những điều pháp luật không cấm. Cho đến bây giờ trong tất cả các nhận xét của các cơ quan chức năng, mình chưa thấy nhận xét nào hay phán quyết nào từ các cấp kết luận Uber vi phạm pháp luật tại Việt Nam. Theo mình nghĩ, họ có quyền làm những điều pháp luật không cấm.

Theo quy định về quyền tự do kinh doanh tại Việt Nam thì công dân được phép làm những gì mà pháp luật cho phép. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam lại chưa có bất kỳ văn bản quy phạm pháp luật nào quy định về ngành nghề kinh doanh dịch vụ Uber.
-Lê Tân

Lê Tân: Theo quy định về quyền tự do kinh doanh tại Việt Nam thì công dân được phép làm những gì mà pháp luật cho phép. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam lại chưa có bất kỳ văn bản quy phạm pháp luật nào quy định về ngành nghề kinh doanh dịch vụ Uber trong khi các tài xế taxi loại này vẫn hoạt động thì đó là vi phạm pháp luật.

Chân Như: Hiện nay trên truyền thông trong nước có nêu 1 số rào cản tại Việt Nam đối với dịch vụ taxi Uber, theo các bạn đó là những vấn đề gì? Các vấn đề đó có thể được giải quyết hay không, đặc biệt là về mặt pháp lý?

Lê Tân: Hiện nay truyền thông trong nước có nêu ra một số rào cản đó là những vấn đề: thói quen sử dụng xe máy đi lại trong đô thị. Khi sử dụng Dịch vụ Uber thì người dùng cần có một Smartphone có kết nối với mạng 3G hay WIFI nên viêc sử dụng Uber hiện tại chưa thể phổ biến đến tất cả mọi người. Vì dịch vụ taxi Uber không thông qua bất kỳ một tổng đài nên các giao dịch như khai báo địa điểm, đặt taxi,thanh toán tiền phí hoàn toàn phải thông qua một ứng dụng phần mềm Uber. Cho nên người dùng cần phải có thẻ tín dụng quốc tế chẳng hạn như visa hay master card, trong khi thói quen của đa phần người dân Việt Nam là sử dụng tiền mặt để chi trả. Chưa kể đến nếu việc khi cung cấp mã số tài khoản cho Uber thì vấn đề bảo mật liệu có an toàn?.

Rào cản pháp lý, hiện tại dịch vụ Taxi Uber hoạt động tại Sài Gòn hay Hà Nội vẫn chưa chính quyền tại đây cấp phép. Loại hình gọi taxi trên uber được xem là hình thức Kinh doanh vận tải hành khách. Trong khi các “tài xế” Uber kinh doanh vận tải bằng xe ôto mà không đăng ký kinh doanh và không có giấy phép kinh doanh là trái pháp luật. Phần lớn các xe hoạt động theo kiểu taxi uber đều là xe cá nhận,không có bảng hiệu hay logo, cũng như không có trụ sở hay tổng đài. Nếu trong quá trình vận chuyển xảy ra tranh chấp hành khách và tài xế về tiền cước, mất mát tư trang, hành lý hay tai nạn giao thông… thì khách hàng sẽ khó bảo vệ quyền lợi cho mình và cũng khó cho cơ quan chức năng giải quyết, bảo vệ quyền lợi cho hành khách.

Bảo Trực: Theo em rào cản của Uber giống như bạn Tân nói là những rào cản mang tính chất truyền thống của mọi hãng taxi. Chẳng hạn như yêu cầu phải có hình ảnh báo hiệu là xe taxi, có đồng hồ để báo cước, và phải có hệ thống quản lý theo kiểu truyền thống. Tuy nhiên, những vấn đề này đã được Uber và các công ty đối tác giải quyết theo đúng pháp luật hiện hành ở Việt Nam: họ đã đăng ký dịch vụ vận tải hành khách và mua đầy đủ bảo hiểm cho chủ xe và người trong xe.

Còn vấn đề rào cản pháp lý về việc trốn thuế thì gần đây báo giới trong nước đã đưa tin giám đốc của Uber tại khu vực Châu Á đã nói Uber không hề trốn thuế. Còn việc gần đây báo giới đưa tin một vài tài xế taxi Uber đã bị xử phạt vì không có thể xuất trình giấy phép vận tải hành khách. Tuy vậy, ngay ngày hôm sau em đã đi thử Uber và hỏi việc đó như thế nào thì tài xế cho biết họ đã được công ty cung cấp giấy phép theo đúng pháp luật. Em nghĩ việc Uber đến Việt Nam đã chuẩn bị rõ ràng về pháp lý về tìm hiểu luật pháp rõ ràng.

Eric Nguyễn: Là một người tiêu dùng thì tất nhiên những dịch vụ nào có giá cả phải chăng và chất lượng tốt so với những dịch vụ hiện có thì chắc chắn mình sẽ ưu tiên lựa chọn hơn. Mình nghĩ nếu xét loại Uber vào loại hình kinh doanh taxi thì chưa đúng tại vì Uber không phải là công ty cung cấp dịch vụ vận tải bằng taxi mà là công ty công nghệ-hiểu nôm na nó như là một công cụ để kết nối giữa người tiêu dùng đối với người cung cấp dịch vụ. Vì thế, khi các cơ quan chức năng sử dụng những quy định liên quan cho dịch vụ Uber thì mình thấy không ổn, tại vì bản chất hoàn toàn khác nhau. Đó là mặt pháp lý mà mình nghĩ chưa có sự nhất quán giữa các cơ quan chức năng trong việc đánh giá loại hình dịch vụ mới của Uber đang áp dụng.

Mình cũng hoàn toàn đồng ý ở Việt Nam có thói quen sử dụng tiền mặt là thói quen phổ biến. Và Uber thì không sử dụng tiền mặt để thanh toán, cho nên đó cũng là một rào cản. Tuy nhiên, theo đà phát triển của công nghệ, mình nghĩ trong tương lai nếu những điều kiện cần để phát triển dịch vụ Uber hay các loại hình dịch vụ như nền tảng về công nghệ, về smart phone, về mức độ sử dụng thẻ tín dụng của người dân Việt Nam ngày càng nâng cao, thì mình nghĩ đây không phải là rào cản lớn. Hiện các cơ quan chức năng vẫn đang lấn cấn giữa chuyện nên xử lý cách nhìn của cơ quan chức năng đối với loại hình dịch vụ mới này. Mình trông chờ trong tương lai sẽ có thái độ nhất quán hơn và nếu như nền tảng pháp luật chưa có về loại hình này vì nó quá mới, thì phải xây dựng những quy định pháp luật để cho loại hình này vì nó vừa đem lại lợi ích cho khách hàng và dễ quản lý về mặt quản lý nhà nước.

Tư duy quản lý ở VN còn lúng túng?

Chân Như: Về phía Bộ Giao thông – Vận tải, dường như trong cấp lãnh đạo của bộ có sự bất nhất giữa Bộ trưởng và Thứ trưởng. khi thứ trưởng Nguyễn Hồng Trường cho rằng Uber hoạt động “trái pháp luật”, “không có tính pháp lý” ngược lại, Bộ trưởng Thăng lại cho rằng “Thể chế chính sách phải thật đơn giản, bỏ ngay tư tưởng không quản được thì cấm" và phải nghiên cứu chính sách để cho Uber có thể được phép hoạt động. Với tư cách là người dân, bạn đồng ý với phát biểu của ai? Các bạn có nhận định gì về tư duy quản lý nhà nước hiện nay của các bộ ngành thông qua trường hợp Uber?

Thanh tra giao thông phạt taxi Uber tại Hà Nội ngày 3/12/2014. Photo courtesy of TTO.

Bảo Trực: Em đồng ý với cách phát biểu của ngài Bộ trưởng Đinh La Thăng tư duy quản lý ở Việt Nam còn lúng túng khi tiếp cận những mới mẻ; Nhưng em nghĩ bây giờ là thời kỳ hội nhập nên việc những công ty sử dụng công nghệ mới đến Việt Nam là một lợi thế cho người dân. Em cũng mong các bộ ngành sẽ xây dựng một hành lang pháp lý chặt chẽ để những công ty như Uber có thể kinh doanh và phát triển tại Việt Nam.

Lê Tân: Em cũng đồng ý với ý kiến của bạn Bảo Trực. Tuy nhiên em thấy cả hai nhận định của Thứ trưởng Hồng Trường và Bộ trưởng Đinh La Thăng, tuy là trái ngược nhưng đó là những vấn đề cấp thiết cần bàn luận và tìm phương cách giải quyết sao cho hợp tình hợp lý để đưa dịch vụ Uber có thể hoạt động hợp pháp tại Việt Nam.

Eric Nguyễn: Rõ ràng quan điểm “cái gì không quản được thì cấm” nó là một tư duy lỗi thời và đã được áp dụng rất lâu tại Việt Nam. Cái gì có lợi cho người tiêu dung và tất nhiên pháp luật phải xuất phát từ thực tiễn cuộc sống vì vậy mình nghĩ hiện tại dịch vụ Uber cho phổ biến tại Việt Nam nhưng biết đâu trong tương lai dịch vụ này lại là dịch vụ đầy tiềm năng. Nên cần sớm có những phương pháp quy định pháp luật để quản lý sao cho quyền lợi của người tiêu dùng được đảm bảo.

Chân Như: Với giá thành rẻ và những tiện ích mà Uber mang lại, các bạn có nghĩ rằng loại hình dịch vụ taxi này sẽ thành công và hoạt động lâu dài được tại Việt Nam hay không? Và một vấn đề không nhỏ nữa đó là liệu có còn hãng taxi nào của Việt nam tồn tại được sau khi Uber chính thức được công nhận-gợi nhớ lại hình ảnh của Tribeco thưở nào khi Coca Cola vào Việt Nam?

Tất nhiên đối với dịch vụ Uber hiện tại gặp phải sự phản ứng của các hãng taxi truyền thống là tại vì có khả năng đe dọa tới thị trường trong tương lai của họ, tại vì dịch vụ Uber giá thành cạnh tranh hơn.
-Eric Nguyễn

Eric Nguyễn: Tất nhiên đối với dịch vụ Uber hiện tại gặp phải sự phản ứng của các hãng taxi truyền thống là tại vì có khả năng đe dọa tới thị trường trong tương lai của họ, tại vì dịch vụ Uber giá thành cạnh tranh hơn. Và nếu như tương lai người tiêu dùng ở Việt Nam có thói quen không sử dụng tiền mặt trong giao dịch thì rõ ràng dịch vụ taxi truyền thống sẽ ngày càng trở nên không cạnh tranh bằng.

Rõ ràng về nguyên tắc và thị trường thì tất nhiên dịch vụ gì phải chăng gía rẻ hơn thì sẽ chiếm được ưu thế. Mình nghĩ dịch vụ taxi trong nước cũng phải thay đổi quan điểm để làm sao cạnh tranh được với dịch vụ mới này.

Bảo Trực: Em nghĩ hiện nay việc Uber đến Việt Nam còn đang phát triển như đã có mặt ở nhiều quốc gia khác. Còn việc cạnh tranh với các hãng taxi để như anh nói giống như ngày Tribeco phá sản vì Coca Cola và Pepsi đến Việt Nam em thấy so sánh đó hơi khập khiễng bởi vì Uber có những lợi thế riêng mà các hãng taxi khác không có. Tuy nhiên, Uber cũng có điểm bất lợi là hiện đại quá; Phần lớn người dân Việt Nam vẫn còn quá bỡ ngỡ với Uber từ cách sử dụng App trên smartphone, cho đến việc sử dụng thẻ thanh toán. Còn đối với taxi truyền thống chỉ đơn giản gọi điện lên tổng đài. Mỗi hãng có lợi thế riêng và có những đối tượng khách riêng. Còn về vấn đề Tribeco khi mà Coca Cola vào Việt Nam lại nằm ở khía cạnh khác. Thời điểm đó Việt Nam mới bắt đầu thời kỳ hội nhập và Tribeco trong nước không có nhiều kinh nghiệm và tài chính để đối phó với những tập đoàn lớn như Coca Cola và Pepsi. Nhưng thời điểm này lại khác, Việt Nam đã phát triển một thời gian và đủ kinh nghiệm để học hỏi và phát triển theo các tập đoàn nước ngoài. Điều đó có lợi cho người dân như em.

Lê Tân: Uber là dịch vụ taxi hoàn toàn mới tại Việt Nam với điểm đáng chú ý là giá thành rẻ, kèm theo những dịch vụ tiện ích khác. Nếu trong tương lai Uber tuân thủ theo hành lang pháp lý mà nhà nước quy định thì dịch vụ taxi Uber vẫn có thể sẽ thành công và hoạt động một cách lâu dài tại Việt Nam.

Cũng giống như ý kiến của hai bạn trên thì khi dịch vụ taxi Uber được hoạt động hợp pháp ở Việt Nam thì sẽ tạo ra sự cạnh tranh giữa taxi Uber và taxi truyền thống. Điều đó sẽ mang lại dịch vụ tốt hơn cho người sử dụng và cũng là sức ép lớn đối với taxi truyền thống đang hoạt động tại Việt Nam.

Theo em thì taxi truyền thống tại Việt Nam vẫn có một số lợi thế nhất định so với dịch vụ taxi Uber. Về tình hình hiện nay với rào cản pháp lý, Uber cũng khó có thể cạnh tranh lại với các dịch vụ taxi truyền thống. Tuy nhiên tuỳ theo nhu cầu hay thị hiếu của cá nhân, việc tồn tại và cạnh tranh song song giữa taxi truyền thống như Vinasun, Mai Linh với dịch vụ Uber khiến cho dịch vụ taxi tại Việt Nam đa dạng hơn, đáp ứng được nhu cầu, đem lại nhiều lợi ích cho người dùng tại Việt Nam về sau này.

Chân Như: Xin cám ơn các bạn Lê Tân, Bảo Trực và Eric Nguyễn đã dành thời gian đến với diễn đàn tuần này.

Chân Như cũng hy vọng các bạn trẻ đang nghe chương trình cũng sẽ tham gia vào hội luận để hầu nêu lên chính kiến của mình, đó là quyền bày tỏ mà mỗi con người trên trái đất này đều phải có. Các bạn có thể gởi email về cho Chân Như qua hoangc@rfa.org hay theo dõi Chân Như qua facebook tạifacebook.com/Channhu.rfa

Người Việt ở Nga khi đồng Rúp rớt giá

Bảng điện tử hiển thị tỷ giá đồng rúp với đồng Đôla Mỹ và đồng Euro hôm 17/12/2014

Thanh Trúc, phóng viên RFA

Người Việt sinh sống ở Nga, từ dân buôn bán, người đi làm, những vị cao tuổi, các bà nội trợ, tất thảy không tranh khỏi cơn sốc mất giá đồng Rúp. Từ Moscow,  ông Dũng, chuyên kinh doanh  áo quần trẻ em với những mặt hàng đánh từ Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ, Việt Nam, cho biết ngán ngẩm là từ người Việt bây giờ nói với nhau khi thấy đồng Đô La nhảy vọt từng ngày so với đồng Rúp:

Tôi vừa đi kiểm tra toàn bộ khu vực trung tâm của Moscow này, thực chất là nhìn bảng điện tử đấy, nhìn Đô nó nhảy mà chóng mặt, hoảng hết. Bản thân tôi thấy Đô nó nhảy là choáng luôn, 84 rúp mới được một đô la. Ngán ngẩm hết cả, trước đó chỉ có 32 thôi.

Chưa hết, ông Dũng nói tiếp, hiện đang có lời đồn đãi trong giới buôn bán chạy chợ người Nga cũng như người Việt là rồi đồng Rúp sẽ còn rớt giá không phanh trong thời gian tới:

Đồng Rúp thí dụ tờ 100 thì bây giờ đánh bay đi một số là chỉ còn khoảng 10. Chẳng hạn trước kia anh có 100 đồng thì bây giờ anh chỉ còn có 10 đồng. Người ta đang dự đoán đấy, còn bà con giờ cũng chỉ thở hắt ra thực chất không biết là tình hình nó như thế nào.

Được hỏi tới về ảnh hưởng của đồng Rúp mất giá đối với bản thân, ông Dũng trả lời công việc buôn bán làm ăn của ông bị tác động rất nhiều:

Riêng đối với tôi thì nó ảnh hưởng quá nhiều, kinh tế trước kia của tôi chẳng hạn có ba phần thì bây giờ còn mỗi một phần. Tôi buôn bán đồ trẻ con, hàng thì đa chủng loại, hàng Trung Quốc, hàng Thổ Nhĩ Kỳ, hàng Ấn Độ, hàng Việt Nam, hàng xưởng may bên này tự sản xuất lấy.

Thực chất bây giờ đồng Đô nó nhảy khủng khiếp, từ sáng tời giờ nó nhảy chóng mặt luôn, bà con bây giờ coi như đang nằm chờ xem sự xoay vần nó ra làm sao. Hai nữa bây giờ nó lại rơi vào tầm cuối năm. Ảnh hưởng quá đi chứ vì thực chất trước kia mình có 10 đồng thì bây giờ mình chỉ có 4 đồng, qui ra Đô  thì nó quá là ảnh hưởng. Nói chung Việt Nam, Trung Quốc, Ấn Độ sang làm việc ở Nga này thì người ta qui bằng Đô La hết, do đó nó ảnh hưởng cực kỳ lớn, tức là bà con mất phải hai phần ba rồi.

Bà Bình, vừa là người đi buôn mà cũng là nội trợ, nói về giá cả thực phẩm từ khi đồng Rúp tiếp tục mất giá :

Trước là 32, một 100 Đô La là 3.200 Rúp, mà bây giờ nó lên tới 84, thì 100 đô là 8.400 Rúp, tăng lên hai lần  rưỡi cơ. Ví dụ như chúng tôi vào siêu thị  của Nga thì tăng không đáng kể đâu, có những loại tăng 10% hay 5% thôi chứ không nhiều.

Còn  người Việt Nam mình ra mua những hàng Việt Nam, gọi là hàng xách tay  sang, đồ ăn đồ uống rau củ quả tất cả các loại hoa quả  đều lên giá theo đồng đô. Ví dụ trước là 400 Rúp một cân nhưng bây giờ theo đồng đô là nó lên 600, lên 700.

Tôi vừa đi kiểm tra toàn bộ khu vực trung tâm của Moscow này, thực chất là nhìn bảng điện tử đấy, nhìn Đô nó nhảy mà chóng mặt, hoảng hết.
- Ông Dũng, Moscow

Đương nhiên cái khó về đồng tiền cũng hạn chế sự tiêu pha của các bà  nội trợ mà có đầu óc buôn  bán và tính toán, bà Bình giải thích tiếp:

Biết là khó khăn rồi, tôi cũng là người buôn bán chứ tôi có phải không là người buôn bán đâu. Khó khăn là thế này, đồng tiền khó thì  đi chợ người ta mua hàng nó ít đi. Người ta đi mua ít thì người bán hàng, trước bán khoảng 100 mặt hàng, bây giờ người ta mua ít  thì chỉ 50 mặt hàng thôi mà thuế thì cũng như thế, tức là mức thu nhập của người ta nó kém đi.

Làm thì phải lấy hàng về lúc đầu, lấy hàng thì bằng đồng Rúp mà bán ra rồi thu về cũng bằng đồng Rúp. Bây giờ thu vào đồng Đô thì nó bị như thế. Nếu đồng tiền của Nga mà  sử dụng trong nước Nga thì không ảnh hưởng gì cả. Từ khi Đô còn 32 thì tôi cũng còn tiền Rúp tôi để đây nhưng tôi cũng không sử dụng đến. Tới khi thấy nó lên thì tôi cứ chờ cho nó xuống nhưng nó không xuống. Đến hôm mà tôi mua Đô vào là nó đã 54.1 mà trước chỉ giá 32 thôi. Ảnh hưởng là những người muốn thu tiền Đô gởi về Việt Nam hoặc là những người đánh hàng từ Việt Nam hay đánh hàng từ Tàu sang. Đúng là mất, trước kia về được 10.000 thì bây giờ về chỉ được 5.000 thôi.

Ở Nga năm 2014 này nó thế thôi, chứ còn những năm trước kia ấy, những người làm ở Nga này tiền mà gởi về Việt Nam có khi còn nhiều hơn hơn ở bên Mỹ. Tất cả trước giờ năm 2014 này là căng nhất.

Người dân chao đảo

So với người chỉ đi làm việc trong công sở như chị Lan Hương, định cư tại Moscow đã 26 năm và hoàn toàn không buôn bán thì  tình trạng tỷ giá Rúp trên Đô La bắt đầu trượt mạnh từ tháng trước khiến ai nấy dù biết mà vẫn cảm thấy vô cùng bị chao đảo:

Bảng niêm yết giá ngoại tệ đối với đồng rúp của Nga bên ngoài một văn phòng giao dịch tại Moscow ngày 12 tháng 12 năm 2014. AFP photo

Thực ra đầu năm nó chỉ trượt rất ít và nó không làm cho người ta cảm thấy được ảnh hưởng của nó đối với đời sống. Nhưng mà nó làm cho người ta phải suy nghĩ và hết sức lo âu bắt đầu từ tháng Mười Một  đến nay, khi  mà Ngân Hàng Trung Ương quyết định thả nổi đồng Rúp cho nó bơi tự do  thì từ đó đến nay đồng Rúp mất giá rất nhanh. Mỗi ngày trượt đi mấy Rúp, như hôm qua là trượt 10% và  hôm nay trượt 30% là kỷ lực từ xưa đến nay.

Tình trạng căng thẳng hiện nay có lẽ là chỉ so sánh được với tình trạng gọi là “default” của nước Nga hồi năm 1998 mà thôi. Trong mấy tháng qua và đặc biệt trong mấy ngày qua cái biến đổi của đồng Rúp quá mạnh, nó làm người ta chóng mặt. Từ sáng đến giờ thôi đồng Rúp đã mất giá khoảng 30% rồi.

Về giá cả thực phẩm, chị Lan Hương dự đoán , sẽ tăng liên hoàn trong thời gian tới:

Tất cả đồ dùng sinh hoạt cũng như thực phẩm ăn uống của Nga chủ yếu nhập từ nước ngoài về, cho nên việc thay đổi tỷ giá đồng Rúp và Đô La này chắc chắn trong thời gian tới  nó sẽ thay đổi liên hoàn và như vậy sang năm mới thì  giá cả sẽ đắt đỏ lên trông thấy.

Chẳng hạn lúc trước đi chợ cho cả gia đình thì hết khoảng  4.000 Rúp, bây giờ cũng chỗ thực phẩm đó là 5.000 Rúp rồi. Như vậy thực phẩm tăng giá khoảng 25%.

Đó là giá thực phẩm mà người ta còn đương đầu được, còn giá dược phẩm tức thuốc men khi đau ốm thì khỏi  nói:

Nhìn vào giá thuốc thì mới gọi là tăng tất nhiều . Lúc trước chỗ thuốc đó mua bảy tám trăm Rúp thì bây giờ nó lên vào khoảng hơn 1.000 hoặc 1.500 Rúp rồi.

Thành ra vào thời điểm này là phải giám tối đa những chi phí không cần thiết, chỉ chủ yếu dành cho những chi phí quan trọng mà không thể thiếu được hàng ngày như thực phẩm, tiền cho con cái đi học, hoặc là tiền thuốc vân vân... khi bị hắt hơi sổ mũi mà cần phải mua.

Cuộc sống bây giờ quay chung quanh những cái thay đổi nó quá là nhanh và bất ngờ như vậy thì nó ảnh hưởng đến tâm lý rất nhiều.

Có người, dù đã quen nếp sống và những thăng trầm của nước Nga từ thời bao cấp sang thời kinh tế thị trường, cũng ưu tư không kém trước sự mất giá không gượng  được của đồng Rúp. Nhà báo Nguyễn Minh Cần, sống tại Nga tròn 50 năm, chia sẻ  rằng tình trạng kinh doanh buôn bán khó khăn hiện giờ không chỉ thuần là vì trở ngại kinh tế:

Phải nói thật là sau vụ sát nhập Crimea vào nước Nga rồi chuyện thanh lấp các nước gọi là Cộng Hòa Nhân Dân ở miền Đông Ukraina rồi gây chiến tranh ở đấy vân vân, cộng thêm  với những sự trừng phạt của Hoa Kỳ và của Châu Âu thì người ta cảm thấy rõ ràng tình trạng đồng Rúp đi xuống rất rõ rệt.

Tình hình bây giờ rất nghiêm trọng, đồng Rúp tuột gía không phanh ảnh hưởng rất nhiều đến việc làm của anh chị em. Đối với các anh chị em buôn bán hoặc có cơ sở may họ phải mua nguyên liệu bằng đồng Đô La, phải trả cho công nhân bằng Đô La, cho nên anh chị em kêu ghê lắm. Kinh doanh bị ngưng trệ rất trầm trọng, đấy là tình hình trong cộng đồng người Việt mình  ở đây.

Đã về hưu và hiện đang lãnh tiền hưu trí, đồng Rúp xuống giá làm lợi tức của ông Nguyễn Minh Cần cũng không khỏi bị thiệt thòi:

Trong mấy tháng  qua và đặc biệt trong mấy ngày qua cái biến đổi của đồng Rúp quá mạnh, nó làm người ta chóng mặt. Từ sáng đến giờ thôi đồng Rúp đã mất giá khoảng 30% rồi.
- Chị Lan Hương, Moscow

Trước đây tiền hưu của chúng tôi nếu so với đồng Đô La thì được khoảng 500USD. Bây giờ đồng Rúp tụt xuống, mà chúng tôi không được thêm tiền hưu gì cả, cho nên nó còn 250 Đô La thôi. Ngay bản thân  đời sống của những người Nga mà sống bằng lương hưu thì lúc này thật là khó khăn.

Không phải chúng tôi mà ngay cả những nhà kinh doanh loại trung và loại nhỏ người ta cũng tìm cách chạy khỏi nước Nga. Người ta bán nhà, bán cơ sở để  đi ra nước ngoài, một hiện tượng rất rõ ràng.

Chính quyền thủ đô Moscow vừa loan báo là bắt đầu năm 2015, khoảng 28 bệnh viện trong thành phố sẽ đóng cửa, gần 2000 nhân viên y tế sẽ mất việc, bất kể ba lần  tổ chức biểu tình để phản đối:

Cái đó ảnh hưởng đến người già của chúng tôi rất nhiều. Không phải vì Moscow thừa bệnh viện đâu. Tôi có đi bệnh viện tôi biết là biết bao nhiêu người nằm ở hành lang, tức là bệnh viện nó chật đến như thế. Bây giờ giảm bớt đi thì nhiều người già họ nói rằng hay là chính sách người ta muốn người già sớm chết đi để nhẹ gánh cho nhà nước. Cái tình trạng đồng Rúp nó ảnh hưởng đến toàn bộ như thế.

Điều sau rốt nhà báo Nguyễn Minh Cần muốn chia sẻ là ngoài dự tính  cắt giảm ngân sách y tế và giáo dục, rồi đây chính phủ Liên Bang Nga sẽ còn đưa ra  nhiều quyết định ông cho là đáng tiếc,  thí dụ việc đóng cừa một công trình nhân văn và  lịch sử đáng giá của quốc gia, Viện Hàn Lâm Khoa Học Nga:

Vào cuối năm thì người ta bàn tán xôn xao về vấn đề đó rất nhiều. Viện Hàn Lâm Khoa Học của nước Nga đã có lịch sử trên 300 năm, thành tựu của nó cũng rất lớn. Sang năm 2015 sẽ không còn tồn tại  Viện Hàn Lâm Khoa Học của nước Nga nữa. Đó là  cái có thể nói rất khủng khiếp đối với các nhà khoa học.

Vừa rồi là câu chuyện người Việt ở nước Nga thời bão giá, đồng Rúp xuống thấp tới mức gây sốc kể từ  26 năm qua.

Những đòn trấn áp “thầm lặng” của chính quyền Việt Nam

Anh Lý Quang Sơn

Hòa Ái, phóng viên RFA

Khó khăn về chỗ ở ...

Các bạn trẻ ở VN tham gia các hoạt động dân chủ hiện đang gặp nhiều trở ngại trong cuộc sống do phía chính quyền địa phương gây ra. Những khó khăn nào họ đang phải đối diện cũng như họ sẽ tiếp tục con đường đã chọn hay không?

“Hiện nay bọn em thuê hợp đồng với chủ nhà là 1 năm. Tuy nhiên, hợp đồng mới thực hiện được 3 tháng thì chủ nhà bị an ninh liên tục gọi điện. Đầu tháng 10 đã gọi điện cho chủ nhà và yêu cầu chủ nhà hủy hợp đồng với bọn em, đuổi bọn em ra khõi nhà. Họ nói thẳng với bọn em là an ninh, công an phường người ta gọi điện liên tục, 1 ngày phải lên đến 3 lần để làm việc với an ninh. Đi đi, lại lại để làm việc như vậy khiến họ cảm thấy mệt mỏi. Tức là cơ quan công an, an ninh đã có hành vi tác động đến chủ nhà và đuổi bọn em ra khỏi nhà để không cho bọn em ra khỏi đây nữa”.

Vừa rồi là chia sẻ của bạn trẻ Lý Quang Sơn, người đã tham gia các hoạt động phổ biến thông tin về nhân quyền sau khi VN được bầu làm thành viên của Hội đồng Nhân quyền Liên Hiệp Quốc (LHQ) hồi tháng 11 năm 2013. Là sinh viên trường Luật, Lý Quang Sơn tự thấy mình có trách nhiệm với xã hội là cần phải tìm hiểu cũng như phổ biến cho những người xung quanh có sự hiểu biết về các quyền căn bản của con người được quy định trong Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền.

Tức là cơ quan công an, an ninh đã có hành vi tác động đến chủ nhà và đuổi bọn em ra khỏi nhà để không cho bọn em ra khỏi đây nữa.
-Anh Lý Quang Sơn

Lý Quang Sơn chia sẻ thông tin nhân quyền với mọi người bằng các cẩm nang trong những buổi tham gia mặc áo có biểu tượng nhân quyền đi nhặt rác. Tuy nhiên, sinh viên Lý Quang Sơn không nhận được sự khuyến khích nào từ chính quyền địa phương trong sự phổ biến kiến thức nhân quyền cho người dân mà trái lại bản thân anh cùng 3 sinh viên khác không được tiếp tục thuê chổ ở dù không có biểu hiện nào vi phạm hợp đồng thuê nhà.

Lên tiếng với đài ACTD, Đỗ Anh Tuấn, người tham gia hoạt động quảng bá cho quyền con người cho biết anh bị phạt 35 triệu đồng vì tàng trữ và phổ biến Tuyên ngôn Nhân quyền LHQ và Hiến pháp nước CHXHCNVN 1992. Anh Đỗ Anh Tuấn chia sẻ rằng nhân ngày Quốc tế Nhân quyền, hôm 8 tháng 12 năm ngoái, anh cùng những người bạn đến công viên Thống Nhất phân phát tờ rơi và tờ gấp Cẩm nang Thực thi Quyền làm người. Sau đó 3 ngày, Đỗ Anh Tuấn nhận thông báo quyết định xử phạt hành chính về xuất bản phẩm in sao lậu và anh Tuấn tiến hành kiện chính quyền địa phương. Anh Tuấn cho biết thêm:

“Lần đầu khi họ quyết định xử phạt thì em đã quyết định kiện đến Tòa án Nhân dân ở Quận Hai Bà Trưng nhưng cách diễn giải của họ thì rất lằng nhằng trong đối tượng bị kiện giữa là Chủ tịch UBND Quận Hai Bà Trưng hay là đích danh ông Nguyễn Văn Hiếu-Chủ tịch UBND Quận Hai Bà Trưng hay chỉ cái tên UBND Quận Hai Bà Trưng không thôi”.

...và việc làm

Vì thủ tục kiện tụng rắc rối như vậy nên anh Tuấn đã dừng lại. Đúng 1 năm sau, Đỗ Anh Tuấn nhận được thông báo bị cưỡng chế bằng hình thức trực tiếp trừ lương hàng tháng trong tài khoản ngân hàng.

Ảnh minh họa.

Thế số phận của những người bày tỏ chính kiến, chia sẻ thông tin về dân chủ nhân quyền trên các trang mạng xã hội thì thế nào? Bạn Khúc Thừa Sơn cho biết:

“Mình không kiếm được việc làm bởi vì căn cứ theo giấy tờ để xin việc làm thì chính quyền địa phương chỗ Sơn cư trú không chứng giấy tờ cho Sơn. Nếu không có giấy tờ thì không có bất cứ công ty nào nhận hồ sơ cả và coi như mình không thể có việc làm”.

Blogger Nguyễn Thiện Nhân tham gia Hội Nhà báo Độc lập thì lại rơi vào hoàn cảnh bị chủ doanh nghiệp nơi anh làm việc cho thôi việc. Theo như lý do anh bị cho nghỉ việc vì chủ doanh nghiệp bị áp lực từ cơ quan chính quyền địa phương. Anh Nguyễn Thiện Nhân trình bày:

“Tại vì hiện nay ở VN, nhận thức chính trị của người dân cũng như của doanh nghiệp rất thấp do trong một thời gian dài họ phải sống trong một xã hội thông tin một chiều và áp đặt những lý luận của Đảng Cộng sản cho nên nhận thức chính trị của họ thấp. Tôi nghĩ nếu trong thời gian tới mà tôi xin được công việc toàn thời gian thì sau một thời gian ngắn, khoảng nửa năm thì công ty cũng sẽ biết những hoạt động của tôi trên mạng và họ sẽ lại lo lắng và sẽ đuổi tôi thôi. Cho nên tôi thấy đường mưu sinh của tôi bị ảnh hưởng bởi hoạt động vì dân chủ”.

Tôi nghĩ nếu trong thời gian tới mà tôi xin được công việc toàn thời gian thì sau một thời gian ngắn, khoảng nửa năm thì công ty cũng sẽ biết những hoạt động của tôi trên mạng và họ sẽ lại lo lắng và sẽ đuổi tôi thôi.
- Anh Nguyễn Thiện Nhân

Ở VN ngày càng có nhiều những người trẻ lên tiếng cũng như tham gia vào các hoạt động cổ võ cho tự do dân chủ. Họ không những phải đối mặt với nhiều hình thức sách nhiễu, trấn áp “thầm lặng” như các hoàn cảnh vừa nêu mà họ còn là nạn nhân của những vụ tấn công, hành hung được dàn cảnh do côn đồ nhưng thực chất là do những nhân viên trong ngành an ninh mặc thường phục. Các trường hợp mới nhất được ghi nhận là của Blogger Nguyễn Hoàng Vi, nhà báo Trương Minh Đức, Luật sư Nguyễn Bắc Truyển...Thậm chí nhiều người phải chịu cảnh tù đày như nhạc sĩ Việt Khang, bạn trẻ Đinh Nguyên Kha…

Mới đây, Tổ chức Các Nhà Báo Không Biên Giới vừa công bố bản phúc trình phản ánh tình trạng đàn áp blogger và cư dân mạng ở VN ngày một trở nên đáng lo ngại. Phúc trình cho thấy hiện có 34 blogger bị cầm tù. Trong khi đó, con số những người đang bị triệt tiêu con đường sống ngoài xã hội do dấn thân hoạt động đấu tranh dân chủ ôn hòa thì vẫn chưa được thống kê.

Thế nhưng, những người này tuyên bố vẫn kiên định theo con đường đã chọn vì họ cho rằng những việc họ làm rất bình thường mà còn bị đàn áp, bị mất nhân quyền thì họ càng phải cố gắng và càng quyết tâm hơn bởi vì xã hội đi lên là nhờ vào nhận thức của mỗi người dân từ những quyền cơ bản nhất, trong đó có quyền tự do ngôn luận và quyền tự do bày tỏ ý kiến của mình. Họ phải tiếp tục với hy vọng không phải cho bản thân mà cho hơn 90 triệu người dân được hưởng một môi trường sống tự do dân chủ, không còn ai bị phạt chỉ vì phát Tuyên ngôn Nhân quyền của LHQ.

Hiện đang có 34 blogger bị giam cầm, và ngay chính trong bản phúc trình mới được Tổ chức Các Nhà Báo Không Biên Giới công bố hôm 16/12 vừa rồi có đoạn viết rằng Nhà nước VN vừa tìm cách ngăn chặn internet vừa bắt giữ những người sử dụng internet để bày tỏ quan điểm của họ, đòi hỏi Chính phủ phải đổi mới chính trị, lắng nghe tiếng nói của người dân. Mặc dù số người bị Nhà nước bắt giữ ngày một nhiều nhưng những nhà tranh đấu dân chủ cho VN vẫn đi sát với lời cam kết mà họ đưa ra từ những ngày đầu tiên là không bao giờ bỏ cuộc.